Rajratna Sheth Shri Nanjibhai Kalidas Mehta

An illustrious son of India, An entrepreneur with gifted business acumen. A philanthropist who was dedicated to the upliftment of the downtrodden. A humanist who broke the shackles of blind orthodoxy. A great soul and the guiding spirit of The Mehta International Group of Industries and numerous educational and charitable institutions he founded and nurtured. An ardent nationalist and a contemporary to the father of the nation – Mahatma Gandhi. A man who grew to be a legend in his lifetime.

Early Days
Nanjibhai Kalidas Mehta was born at Gorana village near Porbandar in the state of Gujarat in India on the Second Day of Margshirsh of Vikram Samvat 1944, of the Hindu Calendar corresponding to 17th November, 1887. Driven by a spirit of adventure, he set sail to the beckoning shores of Africa at the tender age of 13 in the year 1901. After an apprenticeship with a trader and within a short period of one year he started his own small business.

From this small trading outpost, it did not take long for his entrepreneurial ability to realise the vast potential before him. Aided by a bountiful nature and virgin, fertile soil, he soon started growing vegetables. Introduction of varieties of cotton through seeds imported from India reaped a rich harvest and soon 29 ginneries were dotting the landscape.

The sweet taste of success
The real reward came when he successfully grew sugarcane in swampy areas which were plenty. From sugarcane to manufacture of sugar was but a natural corollary and he soon established himself as the undisputed sugar king. Thereafter he turned his attention to tea and coffee which were traditionally reserved for the British. However, he did not rest content and kept fighting right up to the Privy Council till finally he was granted a license to start growing tea and coffee.

An industrial empire on the foundations of humanity
The measure of his adventure, enterprise and perseverance can be gauged from the fact that he made as many as forty-six trips between India and Africa at a time when sea voyage was fraught with danger and was not the luxury that it is today. Indeed, in his very first voyage the main mast of the country-craft in which he was traveling broke and weathering the severe storms, he finally reached Africa six months after leaving the shores of India !

What endeared him to the African people was his natural love and affection for all people but particularly for the oppressed and the downtrodden. Today, the various industries and business houses of the Mehta Group in Uganda and Kenya bear testimony to his contribution to the economic well-being of the people.

Having opened up employment opportunities for well nigh 10,000 Indians in his various African activities and after firmly establishing his business and industries in Africa, he turned his attention to India. The first unit he established in India was a textile unit at Porbandar. This was followed by oil mills, ginneries and a cement unit.

His business acumen and foresight are amply demonstrated by the selection of the site for the cement unit which is rich with vast deposits of first grade limestone.

National Fervour
Nanjibhai first came into contact with Gandhiji in 1915 during one of his visits to India and, ever since, his nationalistic ideas and thoughts had an added fervour. He came into greater contact with Gandhiji during his subsequent visits when the latter used to avail of his hospitality. But, as Gandhiji’s host, he never once imposed himself.

Nanjibhai’s active association with the Indian National Congress as a delegate of the Indians residing in East Africa, brought him in close contact with the top national leaders. The Fourth Kathiawar Political Conference for the State’s people was held on the grounds of the Maharana Mills at Porbandar in 1927 when the top Congress brass congregated there.

Nanjibhai’s homage to the Father of the Nation culminated in erecting the Kirti Mandir [ Know more ] , a monument in memory of Gandhiji in his birthplace, Porbandar.

Nanjibhai imbibed Gandhiji’s doctrine of trusteeship and implemented in to the letter.

Humanist
He was deeply religious and considered himself only as an instrument for serving humanity. The idea of trusteeship therefore came naturally to him. He had for a number of years set aside ten percent of his vast earnings for the betterment of society. He founded a number of institutions both in Africa and in India. and it was his munificence that established the numerous drinking water wells, schools and women’s aid institutions, He helped reconstruct and restore several old and dilapidated buildings and temples.

Breaking the shackles of blind belief 
Nanjibhai believed in equality amongst the sexes. He made a start with his own family where both males and females, including his wife, were initiated to wearing the holy thread (Yagnopaveet) which until then was the prerogative of the males. He did not believe in the caste system. Two of his own sons and a daughter received his blessings when they broke away from tradition and married outside their own caste.

Dowry system which is currently being frowned upon by society and government alike was discarded by him decades ago when he firmly refused wither to accept dowry or to give it. Every social taboo was to him an anathema. Hence, he did not believe in untouchability. Steeped in tradition, some of his close friends and relatives found his ideas revolting but ignoring their protests, he invited a Harijan girl to perform the Bhoomi Pooja of Arya Kanya Gurukul, Porbandar.

He fully subscribed to Gandhiji’s views on untouchability and was ever willing to ameliorate the lot of the downtrodden.

He took very keen interest in educational activities, particularly amongst females who through centuries of social prejudices and custom found formal education a taboo. Amongst several educational institutions founded by Shri Nanjibhai, the pried of place goes to the Arya Kanya Gurukul at Porbandar which has grown to be a premier institution for girls.

રાજરત્ન શ્રેષ્ઠી શ્રી નાનજીભાઈ કાલિદાસ મહેતા

ઈ.સ. 1901 નું એ નિર્ણાયક વર્ષ હતું. પરમ પ્રેમાળ પિતા અને વત્સલ માતાની મીઠી ગોદને છોડી, વતનને સલામ કરી, માત્ર 13 જ વર્ષની કુમળીવયે કિશોરે, પંખીના માળા જેવડાં ગોરાણામાંથી છલાંગ લગાવી અનંત અને અફાટ સાગર તરફ દોટ મૂકી. પૂર્વ આફ્રિકા પહોંચતા પહેલા તોફાનો અને દરિયાઈ વમળો વચ્ચે સખળડખળ થયેલા, સઢ અને કુવાસ્તંભ વિનાના, અથડાતા કૂટાતા તણાતા સુકાનહીન વહાણમાં સુખ, તરત અને એકલતા અનુભવવા છતાં દરિયાલાલે આપેલી વિટંબણાઓની મીજબાની સ્વસ્થતાથી માણી. મૃત્યુ અને પ્રવાસીઓની વચ્ચે ત્યારે વેંત એકનું જ અંતર ! એ સર્વ વચ્ચે અડોલ અને સ્વસ્થ મૃત્યુંજય સમો ગોરાણાનો આ કિશોર, પ્રકૃતિનું તાંડવ નિહાળતો, સૌની સુશ્રુષા હતો અને ઈશ્વરનો અનુગ્રહ માંગીને નિત્ય કર્મ કર્યે જતો.

યુવા અવસ્થાએ પહોંચતા પહોંચતા એ ‘નાનકા’એ યુગાન્ડા અને કેન્યાની અફાટ, અનાવૃત અને અસ્પર્શ્ય ધરતીમાંથી વસુઓ ઉત્પન્ન કર્યા, બર્બર, અર્ધ સંસ્કૃત, અસંસ્કૃત જાતિઓ વચ્ચે વસીને, ભોળી આમ જનતાનો પ્રેમ મેળવીને, તેમણે ત્યાંની વસુંધરાને સાચા અર્થમાં વસુધારા બનાવી. આ ધરતી પર કપાસ અને ચાના વાવેતર થઈ શકે તેની પ્રથમ કલ્પના બીન ખેડૂત નાનજીભાઈને આવી હતી ત્યાર પછી તો ચાહ તથા કોફી ઉછેરના ખેતરો, કેતકીના વિશાળ સંકુલો, રબ્બર પ્લાન્ટેશનો, દુકાનો, જીનેરીઓની હારમાળા સર્જી.

યુગાન્ડાના રૂને જગ વિખ્યાત બનાવ્યું અને યુગાન્ડામાં કૃષિ મહાઉદ્યોગના મંડાણ થયા. ત્યાંના આર્થિક જીવનને એક નવી સંસ્કૃતિનો સંપર્ક કરાવી ગતિશીલ અને ઉત્પાદનશીલ બનાવ્યું. જેને લઈને તેઓ યુગાન્ડાના આર્થિક જીવનના ‘બેતાજ બાદશાહ’ તરીકે પંકાયા ! ઓક્ટોબર 1924 માં, વિજ્યાદશમીના શુભદિને જ્યારે લુગાઝી સુગર ફેક્ટરીનો પ્રારંભ થયો ત્યારે તેમની વ્યાપારી સાહસિકતા અને એ ધરતી પ્રત્યેના અસીમ પ્રેમનો મહિમા નવી દુનિયાએ જાણ્યો ! જાપાનની ટેકનોલોજી અપનાવવાની આજે આપણે વાતો કરીએ છીએ પણ નાનજીભાઈએ એક સદી પહેલા જાપાનની ટેકનોલોજી પૂર્વ આફ્રિકા અને આપણા દેશમાં અપનાવીને 21મી સદીના દરવાજા ખોલી દીધા હતા.

શ્રી નાનજીભાઈએ પૂર્વ આપ્રિકાની ધરતીને અનન્ય ભાવથી આરાધી અને એ જ ધરતીએ એમને એટલા જ અનન્ય ભાવથી અનંત હાથોએ આપ્યું. મળ્યું તેનો સંગ્રહ ન કર્યો પણ માતૃભૂમિ અને કર્મદાત્રી ભૂમિના વિકાસ અર્થે મેળવ્યું તે વાપર્યું. યજ્ઞભાવનાનો આવો આરાધ ભાગ્યે જ અન્યત્ર પ્રગટ થયેલો હશે. પૂર્વ આફ્રિકામાં નર્સરી સ્કૂલ, આર્ય કન્યા ગર્લ્સ સ્કૂલ, લાયબ્રેરી, ટાઉનહોલ, નગરઉદ્યાનો, આર્યસમાજ મંદિરો, મહિલામંડળ ભવનોની સ્થાપના સાથે ત્યાંની નાગરિક, સામાજિક, સાંસ્કૃતિક અને ધાર્મિક સંસ્થાઓને એમણે હૃદયપૂર્વક આપ્યું અને સતત ઉપાર્જનશીલ છતાં અખંડ અર્પણશીલ જીવન કેવું હોઈ શકે તેનો મૂક પણ પ્રત્યક્ષ સંદેશ આજે પણ સૌના હૃદયમાં અંકિત છે.

આપણે આજે ‘ડાયસ્પોરા’ ની વાત કરીએ છીએ પણ શ્રી નાનજીભાઈ કાલિદાસ મહેતાએ તો આજથી વર્ષો પહેલા મુંબઈના મરીન ડ્રાઈવ જેવા વૈભવી વિસ્તારમાં આફ્રિકા અને વિદેશથી આવતા સંશોધનકારો માટે ‘શ્રી નાનજી કાલિદાસ મહેતા ઈન્ટરનેશનલ હાઉસ’ ની સ્થાપના કરી વિકાસના નવા દરવાજા ખોલી દીધા હતા.

શ્રી નાનજીભાઈ પોતાની જન્મભૂમિ માટે પણ સમર્પિત હતા. તેમણે પોરબંદર અને નિકટવર્તી ક્ષેત્રોમાં સ્થાપેલ ઔદ્યોગિક તારક મંડળોએ સૌરાષ્ટ્રના ઔદ્યોગિકરણમાં મોટુ યોગદાન આપેલ છે.

પુત્ર-પુત્રીના સમાન સંસ્કાર, સ્ત્રીને પણ વેધ ભણવાનો અધિકાર, જાતિ-પાંતિના ભેદભાવ વિનાનો સમાજ, છૂતાછૂત અને ધર્મના આડંબરોથી મુક્ત એવી ઋષિ પ્રણાલિના સાક્ષાત્કાર સમી સ્વામી દયાનંદ પ્રેરિત માનવતાના સનાતન મૂલ્યોને સાચવતી ગુરુકુળીય શિક્ષા પદ્ધતિ તરફ શ્રી નાનજીભાઈ તેમજ તેમના સાચા સંગાથિની સંસ્કારમૂર્તિ શ્રીમતી સંતોકબાને આકર્ષમ જાગ્યું અને પુત્રી સવિતાને પોતાના જ કુટુંબની બીજી ચાર કન્યાઓ સાથે વડોદરાના આર્ય કન્યા મહાવિદ્યાલયમાં ભણવા મોકલાવી આપી.

આભડછેટનું ભૂત માનવીના લોહીમાં ભળેલ હતું ત્યારે શ્રી નાનજીભાઈએ 1936 માં પોરબંદરમાં આર્ય કન્યા ગુરુકુળનો પાયો એક હરિજન બાળાના હસ્તે નંખાવી અસ્પૃશ્યતા નિવારણની દિશામાં સાહસિક પગલું ભરી એક સમાજ સુધારક તરીકેના તેમના જીવનનું અનોખું દર્શન કરાવ્યું. આર્ય પ્રણાલીના જ્ઞાન વિજ્ઞાનનો વર્તમાન શિક્ષા પદ્ધતિ સાથેનો સમન્વય એ પોરબંદર આર્ય કન્યા ગુરુકુળની વિશેષતા છે. છેલ્લા 79 વર્ષોમાં 30,000 થી વધુ બહેનો આ ગુરુકુળમાંથી ધર્મમય શિક્ષણ અને વિશુદ્ધ ભારતીય સંસ્કૃતિના પાન કરીને દેશ વિદેશમાં સંસ્કાર દીવડીઓ થઈને વસી છે.

શ્રી નાનજીભાઈએ ‘ભારતમંદિર’ ની સ્થાપના દ્વારા ભારતમાતા અને તેના વરેણ્ય સંતાનોએ – ઋષિકલ્પ પુરૂષોએ અને સન્નારીઓએ જે સંસ્કૃતિનું સર્જન કર્યું તેને વિનમ્રપણે પ્રેરક અર્ધ્ય આપ્યો. જ્યારે ‘તારામંદિર’ ની રચના કરીને વિજ્ઞાન અને ઉદ્યોગયુગના પુરસ્કર્તા પંડિત જવાહરલાલ નહેરૂની સ્મૃતિને મૂર્ત કરી. ‘મહર્ષિ દયાનંદ વિજ્ઞાન મહાવિદ્યાલય’ નું ભવ્ય સર્જન કરીને ભારતીય સંસ્કૃતિએ ભાળેલું ઋષિઋણ અનન્ય ભાવે ચૂકવ્યું.

પોરબંદરમાં પૂજ્ય ગાંધીજીના જન્મસ્થળને સ્મારકરૂપે આકાર આપી કિર્તીમંદિરના સર્જન દ્વારા શ્રી નાનજીભાઈએ પોરબંદરને જગવિખ્યાત બનાવેલ છે. ગાંધીજીના 79 વર્ષના જીવનને લક્ષમાં રાખી 79 ફૂટની ઊંચાઈ ધરાવતું આ કલાત્મક કિર્તીમંદિર દેશ-વિદેશના પર્યટકો માટે અનેરા આકર્ષણનું કેન્દ્ર બનેલ છે.

શ્રી નાનજીભાઈ સાદગીના તો ઋષિજન હતા. સાદી ભાષા, સાદો પહેરવેશ, સાદુ લખાણ, સાદુ ભોજન અને ઉચ્ચ આચાર વિચાર એમના જીવનના ‘પંચશીલ’ હતા. ટાઢ અને તડકે, અધારે ને અજવાલે પુણ્યમયી છાયા સમા પૂજનીયા સંતોકબાને સથવારે, સંતપુરૂષોને આવકાર્યા, રાષ્ટ્રપુરૂષોનો સત્કાર કર્યો, રાજા-મહારાજા સાથે ફર્યા, છતાં પોતે જે ગ્રામસમાજમાં ઊછર્યા હતા, જેમની સાથે કિશોર-અવસ્થાનો નિર્મળ આનંદ માણ્યો હતો, તે ગ્રામજનોને, ખેડૂતોને, સામાન્યજનને તેઓ કદી ન ભૂલ્યા.

આમ સૌરાષ્ટ્રના એક નાનકડા ગામમાં કેવળ ચાર ચોપડીનો ગુજરાતી અભ્યાસ કર્યા છતાં પ્રખર પરિશ્રમ અને અદમ્ય આત્મશ્રદ્ધાથી એ યુગમાં અનન્ય એવી સાહસિકતાથી જીવન ખેડીને જનતા જર્નાદન તેમજ ભદ્રપુરૂષોનું સન્માન પામેલા શ્રી નાનજીભાઈએ તૈત્તિરીય ઉપનિષદનું શ્રુતિવચન સાર્થક કરી બતાવ્યું. અઢળક લક્ષ્મીના સ્વામી હોવા છતાં કરોડો રૂપિયા લોકોપયોગી પ્રવૃત્તિઓ માટે ન્યોચ્છાવર કરી મહાત્મા ગાંધીની ‘ટ્રસ્ટીશીપ’ ની ભાવનાને સાકાર કરી.

અને આમ 82 વર્ષની સભર, સ્મરણીય અને અર્પણશીલ જીવનયાત્રાનો અન્ય આવ્યો. મહેતા પરિવારનું વટવૃક્ષ વિકસાવી, પુરૂષાર્થ અને પરમાર્થનો આ વિરાટ વડલો તા. 25.8.1969 ના દિને સવારે 9.45 કલાકે અનંતની સફરે ઉપડી ગયો. પોરબંદરની પુણ્યભૂમિમાં દિવસો સુધી આંસુના તોરણ બંધાયા હતા. અનેક મહાનુભાવોએ આ વિભૂતિને ભાવભરી શ્રદ્ધાંજલિ અર્પી. જેમને કેવળ એમનું નામ જ સાંભળ્યું હતું એવી ગ્રામનારીઓએ ‘ધરમનો થાંભલો ખરી પડ્યો-ગરીબોનો બેલી ગયો’ એમ કહેતાવેંત ધ્રુસકે ધ્રુસકે રડી પડીને હૃદયવેધક ભાષામાં અંજલિ અર્પી.

પૂર્વ આફ્રિકાના યુગાન્ડામાં આ દિવસે તે સમયના પ્રેસીડન્ટ મિલ્ટન ઓબોટે શ્રી નાનજીભાઈને ભારે હૈયે શ્રદ્ધાંજલિ આપતા જણાવેલ કે ‘‘શ્રી નાનજીભાઈના નિધનથી યુગાન્ડાએ એક એવો મિત્ર ગુમાવ્યો છે કે જેને યુગાન્ડાની આર્થિક સમૃદ્ધિમાં ખૂબજ મહત્ત્વનું યોગદાન આપ્યું હતું. તેમની ચિર વિદાયથી ખૂબ દુઃખ થયું છે પણ તેમનું ઉદાત્ત વ્યક્તિત્વ અને સમાજ ઉપયોગી કરેલા કાર્યો માત્ર યુગાન્ડા, પૂર્વ આફ્રિકા જ નહિ પણ સમગ્ર ભારતમાં પણ સ્મરણીય બની રહેશે.’’

શ્રી નાનજીભાઈએ જીવનની અડધી સદી વ્યાપાર-ઉદ્યોગો વિકસાવીને ક્ષેત્ર-સન્યાસ લઈ લીધેલો અને માદરે વતન યાદ આવતા માતૃભૂમિનું ઋણ ચૂકવવા જીવનનો મહત્ત્વનો સમય સમાજ ઉપયોગી પ્રવૃત્તિઓમાં જ વ્યતીત કર્યો હતો. તેમના બાદ તેમના પુત્ર શ્રી ખીમજીભાઈ અને ધીરેન્દ્રભાઈ મહેતાઓ આફ્રિકાનો કારોબાર સંભાળેલ પણ તેની ગતિને વિશેષ પ્રગતિમાં પલટાવવા શ્રી નાનજીભાઈના સૌથી નાના પુત્ર શ્રી મહેન્દ્રભાઈ મહેતાનો પુરુષાર્થ વિશેષ નોંધનીય બન્ય છે. ઈદી અમીનના શાસનમાં માત્ર કપડાંની બે સુટકેસ સાથે યુગાન્ડા છોડવા મજબૂર બનેલા મહેન્દ્રભાઈએ મુસેવીની સરકારે રેડ કાર્પેટ પાથરીને પુનઃ સ્વાગત કર્યું હતું અને યુગાન્ડાના કથળી ગયેલા અર્થતંત્રનું પુનઃ નિર્માણ કરવા ઉદાર આર્થિક સવલતો આપવામાં આવેલ હતી. આજે મહેતા ગ્રુપમાં 15000 થી વધુ કામદારો કાર્યરત છે.

શ્રેષ્ઠી શ્રી નાનજીભાઈ કાલિદાસ મહેતાનું જીવન કવચિત જોવા મળતા સાહસ, સહાનુભૂતિ, સહૃદયતા અને તેથી યે મૂઠી ઊંચેરી ઈશ્વર અને શુભ કાર્યો પ્રત્યેની ભક્તિભાવનાના મૂલ્યવાન ગુણોની અવિરત ગાથા છે. શ્રી નાનજીભાઈનું જીવન એશિયા અને આફ્રિકા ખંડના નિવાસીઓના ચાહક તરીકે બંને ખંડોની યશોગાથામાં ઓજસપૂર્ણ રીતે ચમકતું અને દમકતું છે.