Dr. Savitadidi Mehta

Dr. Savitadidi Mehta was fondly known as ‘Didi’ among her pupils and friends occupied a unique position in the world of Indian Arts, Culture, Education and Classical Dances. She was also known as ‘Vivek Brihaspati’ (which literally means a very knowledgeable person) and was considered as a luminous jewel among the women of India.r. Savitadidi had completely identified herself with the ideals of her great father late Shri Nanji Kalidas Mehta and virtually dedicated her whole life towards the cause of giving a proper and exquisite shape to the tenderness and delicacy of feminine personality with the potential implements of art, education and culture.

Dr. Savitadidi was educated in the Arya Kanya Vidyalaya of Baroda, India. It was here that the early seeds of her deep and genuine interest towards the study of Sanskrit and its unrivalled literary treasure were planted. She went to the University of London in 1950 and took a Diploma in Education.

Set amidst sylvan surrounding of 90 acres, the Arya Kanya Gurukul complex is a unique organisation dedicated to female education in modern India. Translated from the Sanskrit origin ‘Gurukul’ literally means the family of the Guru – the Teacher. Blending the tested and time honoured traditions and rituals of the sages of ancient India with present day concepts of modem education ‘Gurukul’ enthrals the visitor with its wide spectrum of activities.

The fountainhead of inspiration of all activities at the Gurukul had been the ever ebullient Dr.Savitadidi Mehta. She had kept alive the culture in the midst of the present day materialistic values. The educational system at Gurukul is a blend of the rich ancient vedic heritage and the modem educational system with its orientation towards science and technology.

From the small beginning of 7 girls, in last 75+ years, more than 30,000 girls have passed through the portals of the Gurukul and have been spreading the message of pure Indian culture round the world – a culture which they have imbibed from their systematic all-round training at Gurukul.

She also held the highest qualifications and honors in the Manipuri style of dancing in which she has become a peerless exponent. She had given exhibitions of Manipuri dancing in London, Paris, Geneva, Nairobi, Dares-Salam and Kampala besides India. She attained such high perfection in Manipuri dancing that the late Maharaja Bodhchandra Singh of Manipur conferred on her the highest degree : “Meitei Jagoi Hanjobi” – first class exponent of Meitei Jagoi (Manipuri Dance).   She was the first recipient of this degree in over two hundred years. Besides this unique honour, she has been awarded number of prestigious titles of Dwitiya Usha, Nartan Acharya, Chandra Prabha, Nritya Ratna and many others.

Dr. Savitadidi had also made remarkable contribution in the field of ballets as the Director & Choreographer. Starting from 1952, she had quite successfully directed many Ballets & Dramas. Her latest creation ‘Victory over Death’ – (Mrutyu par Vijay) which denotes the legendary tale of Satyaavan and Savitri, had wedded a grand success in England, Africa and India. This Ballet had rendered the audience of art-lovers and creative artists really spell-bound largely owing to its wonderful presentation.

Besides her proficiency in a number of languages such as : English, Hindi, Gujarati, Sanskrit, Meitei (of Manipur), she was also an enlightened thinker and a versatile orator. Her discourses were a perpetual source of inspiration to many and offer considerable and substantial help to scholars and experts.

Among other eminent awards received by her were ‘Vishwa Gurjari’ – National Award for outstanding contribution of culture and literature, and the title ‘Yoga Shiromani’ was conferred on her by The International Yoga Conference. Saurashtra University considered it a proud privilege to confer the Honorary Degree of D. Litt. (Doctor of Letters) to Dr. Savita Mehta, who was not only a meritorious danseuse endowed with prolific genius but also one who had made strenuous efforts to bring about a synthesis of glorious tradition of Indian Culture with the western norms of artistic training and aesthetic values, and of course one who had always remained perpetually active for the noble causes of Female Education and preservation of Feminine dignity.

Dr. Savitadidi Mehta had worked relentlessly for last 60 years to uphold the cultural traditions and values cherished by her father Shri Nanji Kalidas Mehta.

 

ડૉ. સવિતાદીદી મહેતા

જેમના અંગેઅંગમાં ભારતની સંસ્કૃતિના નૃત્યનો ઝંકાર હતો, જેમની આંખોમાં, પગમાં નર્તનનો નાદ અને જેમના હસ્તમાં નૃત્યની મુદ્રાઓ હરપળે હસતી-રમતી હતી, જેમના બોલમાં, ચાલમાં, હાસ્યમાં સતત નર્તનનો નિનાદ રણકતો હતો એવા સવિતાબહેન નાનજીભાઈ કાલિદાસ મહેતા ને જોતાની સાથે જ આ વ્યક્તિ કોઈ શ્રેષ્ઠ નર્તનકલાકાર છે એ પ્રથમ દૃષ્ટિએ જ એ જણાયા વગર રહે નહિ.

મુખ ઉપર રમતું મધુર સ્મિત, શબ્દોના અવાજમાં રણકતો સંગીતનો મીઠો સૂર અને પગલે પગલે વર્તાતી એમની અભિનયકલામાં પુરાતો પેલો માનવ મીઠો સંબંધ જાણે સવિતાબહેનને દીદીના હુલામણાં નામે સૌ કોઈ ઓળખતા હતા.

મનુષ્ય ધારે તો તપ, સાધના, લગન, નિષ્ઠા અને પુરૂષાર્થથી કેટલી ઊંચાઈ સર કરી શકે છે તેની પ્રતીતિ કુ. સવિતાદીદીના જીવન કાર્યો પરથી મળે છે. આ યુગામાં કોઈ એક પ્રકારમાં કે કોઈ એક વિદ્યામાં પારંગત ઘણા કલારત્નો જોવા મળે છે, છતાં એક નહીં અનેક વિષયોમાં સાહજિત રીતે પ્રાવિણ્ય ધરાવતા કલારત્નો દુર્લભ ગણાય છે.

કુ. સવિતાદીદીની જીવન સાધના બહુ આયામી પાસા પાડેલ હીરા જેવી તપસ્વી રહાી છે. મુખ્યત્વે તેમનું પ્રદાન મણિપુરી નૃત્ય વિશારદ તરીકે, નારી સ્વાતંત્ર્યના મશાલચી તરીકે, સ્ત્રી શિક્ષણના પ્રસારક તથા પ્રયોગકર્તા તરીકે, સાહિત્ય, ધર્મ, સંસ્કૃતિ, લોક સંસ્કૃતિ, ઇતિહાસ, પુરાતત્ત્વ તથા જીવન ધર્મ સંસ્કૃતિના પરિવ્રાજક તરીકે શિષ્ટ માન્ય બન્યું છે.

પ્રથમ પ્રયોગી દીદી

મણિપુરી નર્તનમાં સોલો (એકાકી) નૃત્યના પ્રયોગો તેમણે સૌ પ્રતમવાર કરીને મણિપુરી નર્તનાચાર્યોની પ્રશંસા મેળવીને તેમણે આ પ્રાચીન કલામાં નતૂન તત્ત્વોને આવિષ્કાર કરનાર દેશના સૌ પ્રથમ મહિલા બનવાનું સન્માન પ્રાપ્ત કર્યું.

દીદીની મણિપુરી નૃત્યશૈલીની સાધના અને સિદ્ધિને બિરદાવવા માટે મહારાણી ધનમંજરી દેવીએ તેમને ‘ધ્વિતિય ઉષા’ ના બિરૂદથી સન્માન્યા. (ભગવાન કૃષ્ણાના પૌત્રવધૂ બાણા સુરના પુત્રી પ્રથમ ઉષાએ ધ્વારિકાના ગોપીઓને લાસ્ય નર્તન શીખવ્યું હતું.) આવી જ રીતે મણિપુરીના મહારાજા સ્વ. બોધચંદ્રસિંઘે છેલ્લા બસો વર્ષમાં કોઈને એનાયત ન કરાઈ હોય એવી ‘મૈતેયી જગોઈ હંજબી’ (મણિપુરી નર્તન-ગુરૂ) ની પદવી અર્પણ કરી મણિપુરી નૃત્યના ઉત્તોમત્તમ પુરસ્કર્તા તરીકેની સ્વીકૃતિ આપી હતી. આ ઉપરાંત મણિપુરની શ્રી ગોવિંદજી મંદિરની બ્રહ્મસભા પાસેથી ‘નર્તનાચાર્ય’ની માસ્ટર્સ ડીગ્રી મેળવનારા તેઓ સર્વ પ્રથમ છે. ‘નૃત્યરત્ન’, ‘જય પત્ર એવોર્ડ’ ઉપરાંત મણિપુરનું એક વધુ પ્રતિષ્ઠિત બિરૂદ ‘ચન્દ્રપ્રભા’ પણ તેઓને અર્પણ કરાયું છે. ગુજરાત નૃત્ય નાટ્ય અકાદમીએ તેઓને મણિપુરી નૃત્યકલા માટે તામ્રપત્ર અર્પણ કર્યું હતું. મણિપુરી રાજ્યની કલા અકદામીએ તેઓને ફેલોશીપ અર્પણ કરી હતી.

નવી દિલ્હીના બૃહદ મહારાષ્ટ્ર મંડળે મણિપુરીનૃત્ય અને સંસ્કારના ક્ષેત્રે ઉચ્ચપ્રદાન બદલ તેમનું બહુમાન કર્યું હતું. આવું બહુમાન મેળવનારા તેઓ એકમાત્ર બિન મહારાષ્ટ્રિય છે. જ્યારે ગુજરાતે સવિતાદીદીને ‘વિશ્વગુર્જરી’ના પ્રતિષ્ઠિત એવોર્ડથી વિભૂષિત કરેલ છે અને સૌરાષ્ટ્ર યુનિવર્સિટીએ પોરબંદર આર્ય કન્યા ગુરુકુળની તપોભૂમિ પર આવીને તેઓશ્રીને ‘ડી.લીટ.’ ની પદવી એનાયત કરી તેમની શિક્ષણ, કલા અને સંસ્કૃતિ પ્રત્યેની પ્રીતિને નવાજી છે જ્યારે ભૂતપૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ જ્ઞાની ઝૈલસીંઘ ‘યોગ શીરોમણિ’ના ઈલ્કાબથી દીદીને નવાજ્યાં હતા.

કલા સ્વામિનીનું વિશ્વ ભ્રમણ

આ નૃત્યકલાનું નિદર્શન કરાવવા સવિતાદીદીએ વિશ્વપરિભ્રમણ કરીને સ્વીટ્ઝરલેન્ડ, જીનીવા, પેરીસ, ઈંગ્લેન્ડ, યુગાન્ડા, કેન્યા અને ટાંઝાનિયા સહિતના દેશો તથા મુંબઈ, દિલ્હી, મદ્રાસ, કલક્તા, ગૌહાતી, અમદાવાદ, પોરબંદર, રાજકોટ સહિતના ભારતના પ્રમુખ નગરોના સંસ્કારી નાગરિકોને રસ અને ભાવની સૃષ્ટિમાં રમમાણ કરાવ્યા હતા તેમજ નૃત્યશૈલીની કમનીય કલાના નિદર્શનો આપીને કલા વિવેચકોની ચાહના પ્રાપ્ત કરી હતી.

પ્રાચીન – અર્વાચીન શિક્ષણ પ્રણાલીનો અદ્ભૂત સમન્વય

આપણા સમાજમાં જ્યારે શિક્ષણ નિસ્તેજ થતું જાય છે અને અધ્યાપકોની નિષ્ઠા ઘસાવા માંડી છે તેવી પરિસ્થિતિમાં સમગ્ર ભારતમાં આર્ય કન્યા ગુરુકુળ નમની મહિલા સંસ્થાએ જીવનલક્ષી શિક્ષણના સંસ્કારોનું સિંચન કરીને અગ્રસ્થાન મેળવ્યું છે. પોરબંદરમાં આ સંસ્થાને પ્રસ્થાપિત થયે 80 વર્ષ થયા. આર્ય કન્યા ગુરુકુળની પરિકલ્પના હતી, તેના સંસ્થાપક રાજરત્ન શ્રી નાનજીભાઈ કાલિદાસ મહેતાની પણ તેમનામાં આત્મા રેડી અનન્ય અને અપૂર્વ આકૃતિ અર્પી કુ. સવિતાદીદીએ. પિતાએ મંગલ પ્રયાણ કર્યું. આ પ્રવૃત્તિમાં પુત્રીએ પ્રાણ રેડ્યા અને જગતને ઉત્તમ દ્રષ્ટિવંત નારીઓની ભેટ આપી.


અનોખો પ્રયોગ આદર્શ પ્રતિક બન્યો

સવિતાદીદીનો શિક્ષણ ક્ષેત્રનો આ અનોખો પ્રયોગ આજે વિદ્યાક્ષેત્રને એક આદર્શ પ્રતિક પુરુ પાડી રહેલ છે. પોરબંદરનું આર્ય કન્યા ગુરુકુળ એટલે મહિલાઓનું તપોવન અને સૌરાષ્ટ્રનું શાંતિનિકેતન. 1949-50 માં લંડન યુનિવર્સિટીમાંથી ‘ડિપ્લોમા ઈન એજ્યુકેશન’ પ્રાપ્ત કર્યા બાદ આર્ય કન્યા ગુરુકુળના માનદ્ આચાર્યા પદે રહીને છેલ્લા છ દસકાથી સવિતાદીદીએ અંદાજે ત્રીસ હજાર વિદ્યાર્થીનીઓના વ્યક્તિત્વનું ઘડતર કર્યું છે. આશ્રમ પદ્ધતિની આ આશ્રમિકા શાળા-મહાશાળામાં અભ્યાસ કરવા પ્રવૃત્ત થનાર વિદ્યાર્થીનીને વેદ, ઉપનિષદ, યજ્ઞ, યજ્ઞાદિ, વ્યાયામ, ભરતગૂંથણ, ચિત્રકલા, સાહિત્ય, સંગીત, નૃત્ય, નાટ્ય આદિ લલિતકલા, પાઠ્યક્રમ તેમજ કોમ્પ્યુટરનું પદ્ધતિસરનું શિક્ષણ અને તેની સામે ભારતીય સંસ્કૃતિનું વ્યવસ્થિત અધ્યયન કરવાની તક મળે છે.

ભારતની આ આદર્શ કન્યા કેળવણી સંસ્થાના ઉત્કર્ષ માટે સવિતાદીદીએ પોતાનું સમગ્ર જીવન ન્યૌછાવર કરી દીધું હતું. ગુરુકુળની દીકરીઓ, શિક્ષકગણ, કર્મચારીઓ સૌમાં એક પારિવારિક ભાવનાની ઉષ્મા અને અનુશાસન જોવા મળે છે તે દીદીના પ્રેમ અને સમજદારીપૂર્ણ પરિશ્રમને આભારી છે. કડક અનુશાસનના આગ્રહી હોવા છતાં સૌના સ્નેહાદરણીય બની રહેવું એ એક વિશેષ સિદ્ધિ છે, જે સવિતાદીદીને સહજ પ્રાપ્ત થઈ છે.

કલાનો સાગર લહેરાવ્યો

આર્ય કન્યા ગુરુકુળના વાર્ષિક રસોત્સવમાં નૃત્ય કલા વિશારદ સવિતાદીદીએ 50 થી પણ વધુ નૃત્યનાટિકાનું દિગ્દર્શન કરીને ઉત્તમ કથાવસ્તુ, ઉત્કૃષ્ટ અભિનય, આકર્ષક નૃત્યમુદ્રાઓ, સર્વોચ્ચ સન્નિવેશ, અનુપમ વસ્ત્રો, આભૂષણો અને ક્ષણેક્ષણનો કલાસભર ઉપયોગ કરીને ગુજરાતને ચરણે કલાસભર પ્રયોગોની હારમાળા રચી હતી.

સ્વ. નાનજીભાઈ મહેતા શતાબ્દી વર્ષની ઉજવણી પ્રસંગે દીદી દિગ્દર્શિત સત્યવાન સાવિત્રીની અમર ગાથા રજૂ કરતી નૃત્ય નાટિકા ‘મૃત્યુ પર વિજય’ ના ઈંગ્લેન્ડની ધરતી પર વિભિન્ન નગરોમાં છ પ્રયોગો અને આફ્રિકામાં દસ પ્રયોગો થયા હતા અને ભારતના પ્રમુખ નગરોમાં અનેક પ્રયોગોએ કલા રસિકોને મંત્રમુગ્ધ કર્યા હતા.

ઉત્તમ વિચારક, પ્રભાવશાળી વક્તા

તેઓ ઉત્તમ વિચારક અને પ્રભાવશાળી વક્તા છે. તેમણે અત્યાર સુધીમાં હજારો શ્રોતાઓ સમક્ષ જે પ્રવચનો આપ્યા છે તે મુદ્રિત સ્વરૂપે પ્રગટ કરવામાં આવે તો અનેક વિષયો પરના મહાગ્રંથો નિર્માણ થઈ શકે એવી સામગ્રી એમાં પડી છે.

દીદી અભ્યાસ નિષ્ઠ સન્નારી છે. તેમના રસના વિષયો ધર્મ, આધ્યાત્મ, જ્યોતિષ, ગૃહવિજ્ઞાન, સંસ્કૃત, સાહિત્ય, ઇતિહાસ, ભૂગોળ, ખગોળ, પ્રાણી અને વનસ્પતિ શાસ્ત્ર, પુરાતત્ત્વ અને સંશોધન, મણિપુરી સહિતની અન્ય નૃત્ય કલાઓ આ અને આવા અન્ય વિષયો ઉપર દીદીનું પ્રભુત્વ એક અભ્યાસીને છાજે એવું ગૌરવવંતુ રહ્યું છે.

મણિપુરી-નટ સંકિર્તન

ડૉ. સવિતાદીદીએ મણિપુરી નૃત્યશૈલીના આરાધકો અને ઉપસકોને વર્ષો સુધી પ્રેરણા મળી રહે તેવા હેતુથી આ નૃત્ય શૈલીને અભ્યાસનો વિષય બનાવી વીસ વર્ષો કરતા પણ વધારે વર્ષોથી અધ્યયન, ચિંતન અને મનન કરી 400 પાનાનો ‘મણિપુરી-નટ સંકિર્તન’ મહાગ્રંથ તૈયાર કરેલ છે.

આ ગ્રંથમાં નૃત્ય શૈલીના, મૃદંગના તેમજ કરતાલના બોલ સહિત નર્તન શૈલીના વિવિધ નોટેશન ઉપરાંત મણિપુરી નર્તન શૈલીના સંકિર્તનની વિધિઓના વિવિધ ખંડો, રાગાનુવર્તીક્રમ, તાન ચપ, મેનકુપ જેવા અંગ ઉપાંગો અને તેની ભાવ મુદ્રાઓ અભિવ્યક્ત કરતા રેખા ચિત્રો અને સ્વરાંકનના પ્રત્યેક બોલને પગથી પાથીને, મૃદુંગના તાલને, મંજીરીના ગાનને ઉચિત વેશભૂષા, સાજ સજ્જાના તાદ્શ્ય ચિત્રો દ્વારા ભારતીય પ્રકાશિત નૃત્ય ગ્રંથોમાં જેને કદાચ પ્રથમ કહી શકાય તેવું આ અલભ્ય સંશોધન છે.

નવેમ્બર 2011 માં પોરબંદરમાં યોજાયેલ આર્ય કન્યા ગુરુકુળના અમૃત મહોત્સવના શુભારંભ અવસરે આ ગ્રંથનું વિમોચન કરતા નૃત્યાંગના હેમામાલિનીએ જણાવેલ કે આ સુપ્રસિદ્ધ ગ્રંથમાં જે રીતે નૃત્યશૈલીની સમૃદ્ધ માહિતી આપેલ છે તેને એક જ ગ્રંથમાં સમાવી સહેલી નથી. આ ગ્રંથ મણિપુરી નૃત્ય શૈલીના ભાવવિશ્વમાં ડૂબકી લગાવનારને આ નૃત્ય શૈલીના પ્રભાવક તત્ત્વોનો પરિચય મળી રહેશે તેમજ મણિપુરી નૃત્ય શૈલીના સાધકો, આરાધકો અને નર્તકો માટે ડૉ. સવિતાદીદીની વર્ષો પર્યન્તની સાધનાનું પાથેય બની રહેશે.


કલા પરંપરાનું કીર્તિમંદિર

એમની આ સાધના, એમના જીવનની આરાધના હતી. આ એક એવા કલાકાર હતા જેણે પૈસા કમાવા કે કીર્તિની ઝંખનાથી તાલીમ મેળવી નહોતી પણ નિજાનંદની પ્રાપ્તિ માટે તેમાં પ્રાવિણ્ય મેળવ્યું હતું. તેઓ એક એવા અભ્યાસી કલાકાર હતા કે જેમણે આ કલા હાંસલ કર્યા પછી તેનો વ્યવસ્થિત અભ્યાસ કરીને તેને સુવ્યવસ્થિત સ્વરૂપમાં ઘાટ આપવા મથામણ કરી હતી. તેઓ એક પ્રયોગકર્તા હતા જે માત્ર ગુજરાતમાં જ નહીં સમગ્ર ભારતીય શાસ્ત્રીય નૃત્ય કલાના જગતમાં નિરાળું સ્થાન ધરાવતા હતા.

આમ સવિતાદીદી આપણી કલા પરંપરાનું કીર્તિ મંદિર છે.